Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε κατά πόσο συζητείται σοβαρά μεταξύ των κυβερνήσεων Ελλάδας και ΠΓΔΜ η ονομασία της «Μακεδονίας του Ίλιντεν» για το γειτονικό με την Ελλάδα κράτος της Βαλκανικής, όμως η σχετική ειδησεογραφία, μας θύμισε τον απόηχο της εξέγερσης του Ίλιντεν του 1903 στην Κύπρο. (Είχαμε γράψει σχετικά σε ένα από τα πρώτα μας βιβλία, το «Σπινθήρ γλυκυτάτων ελπίδων: Ο απόηχος του Μακεδονικού Αγώνα στην Κύπρο», Λευκωσία: Αιγαίον 1996.)

Οι κυπριακές εφημερίδες παρουσίασαν τα πρώτα τηλεγραφήματα από την εξέγερση στη Μακεδονία, που κορυφώθηκε στις 20 Ιουλίου 1903, μέρα του Προφήτη Ηλία, στα φύλλα των τελευταίων ημερών του Ιουλίου και τις πρώτες μέρες του Αυγούστου. Οι τίτλοι είναι ενδεικτικοί: «Το βουλγαρικόν κίνημα εν Μακεδονία», «Τα βουλγαρικά όργια εν Μακεδονία», «Η καταστροφή του Κρουσόβου», κ.ο.κ. Ως προς τον απόηχό τους στο νησί μας, διαβάζουμε στο ανυπόγραφο άρθρο (πιθανότατα του Μενέλαου Φραγκούδη) με τίτλο «Η κατάστασις εν Μακεδονία» της εφημερίδας «Αλήθεια» της Λεμεσού (8 Αυγούστου 1903):

«Αι διά του χθεσινού ταχυδρομείου κομισθείσαι ειδήσεις παριστώσι δυστυχώς ως κρισιμωτάτην την εν Μακεδονία κατάστασιν. Το επαναστατικόν των Βουλγάρων κίνημα προσλαμβάνει ολονέν ευρυτέρας διαστάσεις, οι δε αντάρται θρασυνθέντες εκ των χλιαρών μέχρι τούδε μέτρων της τουρκικής κυβερνήσεως, εισέρχονται εις πόλεις και χωρία της ελληνικωτάτης εκείνης χώρας, καίοντες, ατιμάζοντες και σφάζοντες Τούρκους αδιακρίτως και Έλληνας. Αυτή η Θεσσαλονίκη δεν θεωρείται πλέον ασφαλής. (…) μετ’ αληθούς δ’ αγωνίας παρακολουθούμεν οι Έλληνες την εκτύλιξιν των γεγονότων, άτινα διαδραματίζονται εν τη πολυπαθεί χώρα ”πούνε των Σλαύων όνειρο και των Ελλήνων αίμα”.»

Από τις αντιδράσεις με μαζική λαϊκή συμμετοχή ξεχωρίζουν δύο: Η πρώτη ήταν η διεξαγωγή εκκλησιαστικού μνημοσύνου «υπέρ των εν Μακεδονία πεσόντων» στο Όμοδος, με συρροή χιλιάδων λαού από τα γύρω χωριά, στις 14 Σεπτεμβρίου 1903, μέρα του Σταυρού και πανήγυρης για την κωμόπολη, όταν έγιναν και οι πρώτοι περιφερειακοί Αγροτικοί αθλητικοί Αγώνες. Τον επιμνημόσυνο λόγο εκφώνησε ο Αριστόδημος Κ. Πηλαβάκης, διευθυντής της Αστικής Σχολής Λεμεσού. Μεταφέρουμε τον επίλογο της είδησης: «Μετά τας σχετικάς μνημονεύσεις το πλήθος ανακράζει: “Αιωνία η μνήμη των υπέρ της πίστεως και της πατρίδος θανόντων εκ Μακεδονία αδελφών”»… Η επόμενη μεγάλη εκδήλωση ήταν στη Λεμεσό, στις 12 Δεκεμβρίου 1903, μια εσπερίδα από τη Λέσχη «Αθήναιον», με τα έσοδα υπέρ μακεδονικών συλλόγων της Αθήνας. Διατέθηκαν 160 εισιτήρια και το πρόγραμμα περιλάμβανε διάλεξη του νεαρού φιλόλογου και νομικού Σίμου Μενάρδου, μουσικό πρόγραμμα και απαγγελία του ποιήματος «Μακεδονία» του Μενέλαου Φραγκούδη από τον ίδιο, σε μια μίμηση του παλαμικού «Κύπρος» του 1901. Ο επίλογος της διάλεξης του Μενάρδου αναδεικνύει το ύφος της ρητορικής του πρώιμου κυπριακού αλυτρωτισμού, και ορισμένα βασικά του γνωρίσματα, όπως τη σύνδεση με το «αρχαίον κλέος» και την «υποχρέωση» της εθνικής αλληλεγγύης: «Η απόστασις της Κύπρου από του Κρουσόβου είναι βεβαίως μεγαλυτέρα της αποστάσεως της Μιλήτου από των Αθηνών. Αλλ’ η καρδία αγνοεί τας αποστάσεις. (…) Και όμως ήξιζε, Κύριοι, να υγρανθούν ολίγον χάριν της Μακεδονικής συμφοράς [της εξέγερσης του Ίλιντεν] οι οφθαλμοί μας. Ήθελα, το ομολογώ, να έβλεπα δάκρυ εις τα μάτια των νέων, όσοι θα κληθώσι να χύσωσι και αίμα χάριν της πατρόδος του Αλεξάνδρου, καθώς ηγωνίσθησαν οι πρόγονοί των παρά το πλευρόν του μεγάλου Μακεδόνος. Ήθελα να έβλεπα δάκρυα εις τα μάτια των κορών, όσαι μίαν ημέραν ως μητέρες, χάριν της Μακεδονικής γης θα δώσωσιν αδάκρυτοι την σπαρτιατικήν ασπίδα!» Κυπριακές διαθλάσεις της πολύχρωμης «μακεδονικής σαλάτας»…