ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟ  


"αμμά 'ξερε πως ύλαντρον όντας κοπεί καβάτζιν   

  τριγύρου του πετάσσουνται τρακόσια παραπούλια"   

   (Από την 9η Ιουλίου 1821- ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη)   

 

 

 

Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ    

H Νεολαία της Ένωσης Κυπρίων Ελλάδας (Νεολαία Ε.Κ.Ε.) σε συνεργασία με τη Νεολαία της Ομοσπονδίας Κυπριακής Οργάνωσης Ελλάδας (Ο.Κ.Ο.Ε), πραγματοποίησαν μια καλά οργανωμένη, πρωτότυπη και επιτυχημένη εκδήλωση στην «Κυπριακή Εστία» με θέμα την Κυπριακή διάλεκτο. 

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΗΜΑ ΤΟΥ ΕΥΑΓΟΡΑ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗ

 

Η εκδήλωση έγινε στις 8 Νοεμβρίου με κύριο ομιλητή τον Κυριάκο Μπαρρή Φιλόλογο και Πρόεδρο της Πνευματικής Συντροφιάς Λεμεσού.

Αποσπάσματα από την εισηγητική ομιλία του παραθέτονται παρακάτω:

«Η Κυπριακή διάλεκτος στην Ιστορία στην καθημερινότητα και στην Τέχνη»

            Είναι γνωστό ότι η κάθε γλώσσα είναι πρωταρχική εθνική και ανθρώπινη αξία. Είναι φορέας πολιτισμού και αναπόσπαστο στοιχείο συνείδησης και εθνικής ταυτότητας. Αποτελεί την πιο αυθεντική έκφραση της ψυχής και της διάνοιας του κάθε ανθρώπου πυξίδα πλεύσης και σημείο στήριξης στην πορεία του στο ιστορικό γίγνεσθαι».

            Ιδιαίτερα για μας στην Κύπρο η Ελληνική μας γλώσσα αποτελεί όπλο ακαταμάχητο εναντίον όλων όσων αντιμάχονται η αμφισβητούν την ελληνικότητα μας. Και η γλώσσα είναι πάντα ένας στόχος, επιζητούν να την πλήξουν, να την αλλοιώσουν και μέσα απ΄ αυτό να αλλάξουν την ψυχή και την ταυτότητά μας..........

            Η μελέτη λοιπόν της γλώσσας και κατ΄ επέκταση της διαλέκτου δεν είναι τίποτε άλλο παρά επιστροφή στις ρίζες μας, αλλά και αγώνας επιβίωσης..........

            Η Κυπριακή διάλεκτος μαρτυρείται εδώ και 3500 χρόνια και η διαχρονικότητά της αποδεικνύει την Ελληνικότητα του νησιού. Ανήκει κατά τον Α. Μακρίδη στη νότια Αχαϊκή διαλεκτική ομάδα που μιλιόταν στην Πελοπόννησο πριν από την κάθοδο των Δωριέων και ήρθε στο νησί όταν οι Αχαιοί το αποίκησαν κατά το 12ον αιώνα. Έχει 18 ιδιώματα και είναι η μόνη που μιλιέται ζωντανά..........

            Δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρης γλώσσα ώστε να θεωρηθεί ως γλώσσα της Κύπρου αφού ανήκει κυρίως στη γεωργική και ποιμενική κοινωνία και δεν μπορεί να καλύψει την Επιστήμη την Παιδεία, την Λογοτεχνία.

            Σίγουρα δεν αποτελεί ξεχωριστή γλώσσα. Οι περισσότεροι την λένε διάλεκτο και άλλοι όπως η ποιήτρια Ελένη Θεοχάρους τη θεωρούν απλά ως τοπολαλιά.

            Ότι όμως κι αν ονομαστεί, κανείς δεν αμφισβητεί τη ζωντάνια, τον πλούτο και την παραστατικότητά της που πρόσφερε και προσφέρει αξιόλογα έργα, ιδιαίτερα στην ποίηση και κρατά γερά δεμένους τους Κυπρίους στη γη που τους γέννησε και που ευτυχώς δεν έχει «κρικέλια για να την πάρουν στον ώμο και να φύγουν» οι κάθε λογής κατακτητές όπως επισημαίνει ο Γ. Σεφέρης..........

            Μελετώντας κανείς την Κυπριακή διάλεκτο βρίσκει πολλά φωνητικά, φθογγολογικά, γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα τα οποία προέρχονται απευθείας από την Αρχαία Ελληνική και το Βυζάντιο κάτι που αποδεικνύει κατά αυθεντικό τρόπο την Ελληνική ταυτότητα του σημερινού Κύπριου.

            Αμέτρητες είναι οι αρχαίες ελληνικές λέξεις στην Κυπριακή διάλεκτο που τις διαφύλαξε, ενώ χάθηκαν από τη Κοινή Νεοελληνική.

            Λέξεις όπως ασκοπώ, ανέφανεν, οφτόν, τανώ, λαμνώ είναι αρχαίες ομηρικές όπως και η σύνταξη ρημάτων με γενική όπως «έβκην του χωρκού», «έμπην της πόρτας».

            Τα αρχαία απαρέμφατα επιβιώνουν στην Κυπριακή όπως το δειν το πειν, το πκιειν όπως και οι αρχαίες προστακτικές όπως λάμνε, βρίξε κλπ.

            Χρειάζεται άλλη απόδειξη για την ελληνικότητα της διαλέκτου, που ομορφαίνει και πλουτίζει τη μια και μοναδική Ελληνική μας γλώσσα; Είναι μια διάλεκτος που συμπληρώνει τη νεοελληνική και που καθιστά αφελές, αστήρικτο, αντιεπιστημονικό και ύποπτο το ψευτοδίλημμα νεοελληνική η Κυπριακή διάλεκτο……..

 ……...            Σ΄ αυτή λοιπόν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα (για να συμβαδίσω και με τη σημερινή πολιτική ορολογία στην Κύπρο), ο απλός λαός περιθωριοποιημένος και εκτός παιχνιδιού οχυρώνεται στην Κυπριακή του διάλεκτο που ή άρχουσα τάξη τη λέει χωριάτικη (όπως παλαιότερα οι καθαρευουσιάνοι αντιμετώπιζαν τη δημοτική) επικοινωνεί με αυτή, τραγουδά τις χαρές και τις λύπες του, λέει τα τσιατιστά του, χορεύει σε ρυθμούς κυπριακούς.

            Παρήγορο είναι το γεγονός ότι κάποιοι καλλιεργημένοι με ευαισθησία, ιστορική γνώση και με συνείδηση όπως το φίλο μου το Βάσο Βενιζέλο γράφουν στίχους στην Κυπριακή και κάποιοι καταξιωμένοι και ποιοτικοί συνθέτες που έχουν ανεπτυγμένο το αίσθημα της εντοπιότητας που λέει κι ο Μίμης Σοφοκλέους, όπως ο Μάριος Τόκας και ο Ευαγόρας Καραγιώργης τους μελοποιούν, φτιάχνουν θαύματα και ο λαός τα τραγουδά αποδεικνύοντας την επιβίωση της Κυπριακής διαλέκτου στις μέρες μας. Ακούστε τη «Τριανταφυλλιά» σε στίχους Β. Βενιζέλου που μελοποίησε ο Μ. Τόκας και θα καταλάβετε:

«Το φως στο παναθύριν σου

τζι ουλλ΄η δροσιά στο στόμαν

τζι ο ήλιος σγιαν τον τζιύρην σου

πον σου χαλά χαττήρι σου

δκια σου ζωήν τζιαι χρώμαν

 

Τριαντάφυλλα τζι αρώματα

τα σιειλη τζι η αγκαλιά σου

τζι εσούνη ούλλον αππώματα

της ομορφκιάς καμώματα

σκορπίζεις τα φιλιά σου.

 

Συνάχτου πκιον τριανταφυλλιά

Μεν τα σκορπίζεις τα φιλιά

Τζι έρκομαι γιω ξοπίσω

Μαράζι τρώει με αρσενικόν

Που τα φιλιά σου μερτικόν

Δος μου τζι εμέν να ζήσω.

            Όταν τα παιδιά αυτών των λαϊκών τάξεων πάνε στο Γυμνάσιο εκεί πρέπει να ξεχάσουν τη χωριάτικη γλώσσα την οποία όλη μέρα μιλούν, για να μάθουν γράμματα, να διαβάσουν ποίηση, να γράψουν έκθεση και τελικά να περάσουν τις εξετάσεις, να ‘ρθουν στο Πανεπιστήμιο, ελπίζοντας σε επαγγελματική αποκατάσταση και σε ξεπέρασμα της κοινωνικής τάξης των γονιών και των παππούδων τους. Κάπως έτσι περίπου εννοώ το γλωσσικό πρόβλημα της Κύπρου και όπως αντιλαμβάνεστε πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη της Κυπριακής διαλέκτου. Αντίθετα συμφωνώ με το Γ. Μπαμπινιώτη που τονίζει: «Αισιοδοξώ γιατί τύχη αγαθή διατηρείται ζωντανή στην Κύπρο η πολύτιμη κληρονομιά της Κυπριακής διαλέκτου που μπορεί και πρέπει να αποδειχθεί πολύτιμη πηγή ανανέωσης και μπολιάσματος της κοινής ελληνικής ώστε να μη χρειάζεται να καταφεύγει σε εξωτερικό δανεισμό».

            Η αλήθεια λοιπόν είναι ότι στην Κύπρο σήμερα ούτε Κυπριακή διάλεκτο μιλούμε ούτε σωστά Ελληνικά Διανθίζουμε ανάλογα με την περίσταση το μείγμα διαλέκτου και κοινής νεοελληνικής με αρκετά ΟΚ, thank you, hallow, good morning, space, brake, remove control, express, meeting, interview, sorry, of course, debait, flash back, reporter και άλλα τόσα. Βεβαίως δεν υποστηρίζω τη ξενήλασία των ξένων λέξεων από την ελληνική όπως εισηγήθηκε ο Αδ. Κοράης, αλλά το κακό έχει παραγίνει …….

            ……. Δεν μου μένει τίποτε άλλο παρά να επαναλάβω ότι την αγαπώ πολύ, τη θεωρώ σπουδαίο συμπλήρωμα της κοινής νεοελληνικής, εκφράζει απόλυτα την ψυχή, την κουλτούρα, τις χαρές, τις λύπες, το ύφος και το ήθος του πραγματικού Κύπριου ακόμα και τις Εθνικές περιπέτειες και αγωνίες. Υπάρχει κείμενο στη Νεοελληνική που μπορεί ν΄ αποδώσει καλύτερα τον καημό της ρωμιοσύνης από το κείμενο του Βασίλη Μιχαηλίδη στην Κυπριακή διάλεκτο;

            « Η ρωμιοσύνη εν φυλή συνοτζαιρή του κόσμου,

            Κανένας εν εβρέθηκεν για να την εξιλήψει

            Κανένας για τη σσιέπει την που τ΄άψη ο Θεός μου.

            Η Ρωμιοσύνη εννά χαθεί όντας ο κόσμος λείψει..........

Στη συνέχεια το Μουσικό – καλλιτεχνικό σχήμα του συμπατριώτη μας κ. Ευαγόρα Καραγιώργη παρουσίασε σε σύγχρονη μουσική διασκευή κυπριακά τραγούδια στη διάλεκτο του τόπου μας.

Ο Δ/ΝΤΗΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΑΠΟΔΗΜΩΝ
ΠΡΕΣΒΗΣ κ. ΣΤΑΥΡΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΤΑΣ 

Την εκδήλωση παρακολούθησαν ο Πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Αθήνα κ. Γιώργος Γεωργής, ο κ. Ανδρέας Ιγνατίου Σύμβουλος Α΄ της Κυπριακής Πρεσβείας, ο Πρόξενος κ. Σπύρος Μιλτιάδους, και πλήθος κόσμου. Το ενθαρρυντικό για το παροικιακό μας κίνημα ήταν η μεγάλη συμμετοχή της νεολαίας στο ακροατήριο, που μας στέλνει μηνύματα συνέχειας και ανανέωσης στην πολιτική και πολιτιστική μας παρουσία στον Ελλαδικό χώρο. Χαιρετισμό απεύθυνε ο  Πρέσβης κ. Σταύρος Επαμεινώντας, Διευθυντής της Υπηρεσίας Αποδήμων της Κύπρου, που παρευρέθηκε στην εκδήλωση.

Τα παιδιά μας σιγοτραγούδησαν στους σκοπούς του κ. Ευαγόρα Καραγιώργη. Σε αυτό βοήθησε και το καλαίσθητο και κατατοπιστικό για την Κυπριακή διάλεκτο έντυπο που τους διανενήθηκε.

Οι εκδηλώσεις αυτές πρέπει να συνεχιστούν με την ίδια θέρμη που ξεκίνησαν γιατί έτσι μπορούμε να καλλιεργήσουμε την πολιτιστική μας ταυτότητα και να τη μεταλαμπαδεύσουμε στη νέα γενιά. 

ΑΘΗΝΑ 

Εκδηλώση και στην Πάτρα

Η εκδήλωση επαναλήφθηκε από την Νεολαία Ο.Κ.Ο.Ε. και την Νεολαία της Ένωσης Κυπρίων Νομού Αχαΐας (ΕΚΝΑ) στις 9 Νοεμβρίου στο κατάμεστο Δημοτικό Θέατρο της Πάτρας. Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν: Ο Μητροπολίτης Πατρών κ. Χρυσόστομος, ο Πρέσβης κ. Σταύρος Επαμεινώντας, Διευθυντής της Υπηρεσίας Αποδήμων της Κύπρου, ο κ. Ανδρέας Ιγνατίου Σύμβουλος Α΄ της Κυπριακής Πρεσβείας, ο Αντινομάρχης Αχαΐας κ. Χρήστος Φραγκίδης, ο Αντιδήμαρχος Πατρέων κ. Αλέξιος Σκαρμέας, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Σταύρος Κουμπιάς, ο π. Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Σταμάτης Αλαχιώτης, ο Πρόεδρος της Τοπικής Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων κ. Γρηγόρης Αλεξόπουλος και πλήθος κόσμου.

ΠΑΤΡΑ 

Οι εκδηλώσεις έγιναν με τη στήριξη των πολιτιστικών υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Κύπρου και της Κυπριακής Πρεσβείας - Σπίτι της Κύπρου. Στην Πάτρα επιπρόσθετα με τη στήριξη και αρωγή των φορέων που εκπροσωπήθηκαν, και είχαν την χορηγία της Τράπεζας Κύπρου και των Κυπριακών Αερογραμμών.

 

Ελάτε να μάθουμε Κυπριακά. Βρείτε παρακάτω Φωνολογικά χαρακτηριστικά της Κυπριακής διαλέκτου.

 

A. Φωνολογικά χαρακτηριστικά

Ο "φωνητικός" χαρακτήρας της διαλέκτου, η διατήρηση δηλαδή κατά πρώτο λόγο από τα αρχαιοελληνικά ιδιώματα της προφοράς των διπλών συμφώνων, αλλά και κατά δεύτερο λόγο η προφορά ορισμένων γραμμάτων με "αλλοιωμένο" τρόπο. (Παρόμοια γλωσσικά φαινόμενα συναντούμε και σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα.)  

Παραθέτουμε παρακάτω κάποιους κανόνες με τα κυριότερα γνωρίσματα της

Κυπριακής διαλέκτου:

-                  Διατηρείται η προφορά των διπλών συμφώνων, π.χ. ψαλλίδιν, ποττέ, σήμμερα, αππη(δ)ησεν (πήδησε), άλ-λος, άμ-μος, βράσ-σω, αλ-λάσ-σω, σήμ-μερα, ποτ-τέ, πίν-νω, γκρεμ-μός ή μεταξύ λέξεων π.χ. απ-πέξω, ταμ μάδκια «τα μάτια».

-                  Διατηρείται η προφορά του τελικού  ν, π.χ. γάλαν, στόμαν, εβρέθην (βρέθηκε), χαρτίν, τραπέζιν, βουνόν, θάλασ-σαν, ταμίαν, τέθκοιαν ημέραν, (α)δονούσεν, τραυούμεν, έλαμνεν, εν νοδκιά (είναι ομίχλη [νοτιά]), αλλά και ανάπτυξή του σε άλλες θέσεις χωρίς ιστορική  βάση, π.χ. πρόγραμ-μαν, εξέβην.

-                  Η αφομοίωση του ερρίνου με τους άηχους κλειστούς φθόγγους, με αποτέλεσμα τον σχηματισμό νέων διπλών συμφώνων π.χ. αθ-θός (ανθός), νύφ-φη (νύμφη), συχ-χωρώ (συγχωρώ), ακάθ-θα (ακάνθα). Το φαινόμενο λειτουργεί επίσης μεταξύ λέξεων π.χ. εδ δακ-κάν-νει (δεν δαγκώνει), εθ θέλω (δεν θέλω).

-                  Αποβάλλονται τα β, γ, δ μεταξύ φωνηέντων, π.χ. φόος (=φόβος), λυερή (=λυγερή), τραουδώ (=τραγουδώ), αρφός (=αδερφός)

-                  Αφαίρεση αρχικού φωνήεντος απο λέξεις, π.χ. γοράζω (αγοράζω), που (από), γουμενος (ηγούμενος), δρώννω (ιδρώνω)

-                  Αναπτύσσεται το  γ  ηχηρό και μετατρέπεται σε  κ, π.χ. γυρέυω-γυρεύγω=-γυρεύκω, κόβω-κόβγω=κόβκω

-                  Μετατροπή των χν σε γν, π.χ. αγνάρι (=αχνάρι)

χρ σε γρ, π.χ. γρόνος (=χρόνος)

φρ σε βρ, π.χ. βρύδι (=φρύδι), αλαβρός (=αλαφρός)

ρχ σε ρκ. Π.χ. έρκεται (=έρχεται)

-                  Χρήση του ενί και έν αντί του είναι, π.χ. εν ένι=δεν είναι, έν πολλά-εμ πολλά (=είναι πολλά)

-                  Σχηματισμό του μέλλοντος με το εννά αντί του θα, π.χ. εννά πάει = θα πάει

Εκτός απ' αυτούς τους κανόνες υπάρχει και η αλλοίωση στην προφορά κάποιων συμφώνων τα οποία καταγράφονται συμβολικά παρακάτω με τους  εξής τρόπους:

κ' = προφέρεται dge όπως στην αγγλική λέξη bridge, π.χ. κ'αι, κ'εφαλή, κ'είνος.

τζ' = προφέρεται όπως το κ' (για τις ξένες λέξεις), π.χ. τζ'αμί

κ'κ' & τσ' = προφέρεται σαν παχύ τσ ή tch, π.χ. κουκ'κ'ιά (κουtchιά), πετσ'ιά (=πετσί)

χ' & σ' = προφέρεται 'όπως το sh στα αγγλικά ή το ch στα γαλλικά, π.χ. χ'έριν (shέριν=χέρι), έχ'ει, ψυχ'ή

σ'κ' = προφέρεται σαν παχύ sh στα αγγλικά, π.χ. σ'κ'ύλλος (shύλλος=σκύλλος), σ'κ'ίζω

γγ' ή γκ' ή ντζ' = προφέρεται όπως το αγγλικό nge στις λέξεις strange, angel, π.χ. άγγ'ελος, αγγ'είον, καταντζ'ιάζω

ζ' = προφέρεται όπως το γαλλικό Jean, π.χ. ζ'ω

ξ = προφέρεται κ+sh, π.χ. ποξ'άς (ποκshάς= ο μποξάς)

   

Β. Μορφοσυντακτικά χαρακτηριστικά

-                  Η διατήρηση των ληκτικών επιθημάτων -ουσιν και -ασιν στο γ΄ πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα και μέλλοντα (το -ουσιν) και του   αορίστου (το -ασιν). Πρόκειται για αξιοσημείωτο αρχαϊσμό τής διαλέκτου (π.χ. κλώθουσιν, φεύκουσιν, αναστενάξασιν, εχαθήκασιν).  Ωστόσο, και τα επιθήματα -ουν και -αν της Νεοελληνικής Κοινής επιδίδουν με αυξανόμενο ρυθμό.

-                  Εκτεταμένη παρουσία τού ρηματικού παραγωγικού επιθήματος -ίσκω, είτε επειδή διατηρήθηκε από παλαιότερη φάση τής γλώσσας είτε από κατ' αναλογίαν σχηματισμό με βάση το αοριστικό θέμα. Προσδίδει στο ρήμα εναρκτική ή θαμιστική σημασία (π.χ. κριν-ίσκω, μειν-ίσκω,  φαν-ίσκω «υφαίνω», ταντzυν-ίσκω < ταγγός).

-                  Διατήρηση αξιοσημείωτων αρχαϊσμών στον παρατατικό των πρώην συνηρημένων ρημάτων (λ.χ. θωρώ: εθώρουν, εθώρες, εθώρεν ) και παραμονή τού τόνου στην προπαραλήγουσα στη μέση φωνή των προπαροξύτονων ρημάτων (λ.χ. sαίρουμαι: εsαίρουμουν, εsαίρεσουν, εsαίρετουν ,  ρέουμαι (ορέγομαι): ερέουμουν, ερέεσουν, ερέετουν , αλλάσσουμαι: αλλάσσουμουν, αλλάσσεσουν, αλλάσσετουν , βάλλουμαι: εβάλλουμουν,  εβάλλεσουν, εβάλλετουν, έρκουμαι: έρκουμουν, έρκεσουν, έρκετουν ).

-                  Επίταξη του εγκλιτικού μετά το ρήμα, όπως συμβαίνει και με άλλα νησιωτικά ιδιώματα (λ.χ. έδοξέν μου «μου φάνηκε», λαχαίννει του, έωκέν μας «μας έδωσε», λαλεί του «του λέει»).

-                  Χρήση τού άρθρου τα ως αναφορικής αντωνυμίας με σημασία (αυτά που, τα οποία), π.χ. τα γρικώ στ  αφθιά μου, θαρρώ ζυγώνουσί με  (αυτά που ακούω στα αφτιά μου, θαρρώ πως με ζυγώνουν).

-                  Χρήση τής εμφατικής άρνησης  εν τzαι, θελ  να > θεν  να > εν να, για τον σχηματισμό τού διαρκούς και του στιγμιαίου μέλλοντα π.χ.  εν να κλαίω   εν να κλάψω.

-                  Κλίση τού ρήματος είμαι σε ενεστώτα και παρατατικό: (ενεστώτας) είμαι, εί-σαι, είναι / έναι / έν(ι), είμαστιν, είσαστιν, είναι /  έναι / έν(ι), (παρατατικός) ήμουν, ήσουν, ήτουν / ήταν, ήμαστιν, ήσαστιν, ήτουν / ήταν).